Creating Situations & Performance Writing Από την Καταστασιακή Περιπλάνηση στη Χοροθεατρική Περφόρμανς και τη Γραφή

Scoping Meeting «Παραστατικές Τέχνες & Performance: συλλογικότητα, σκέψη & εμπειρία»
29, 30 Νοεμβρίου και 1 Δεκεμβρίου 2019 Πανεπιστήμιο Πατρών

Μάρτιος 23 , 2020

Creating Situations & Performance Writing
Από την Καταστασιακή Περιπλάνηση στη Χοροθεατρική Περφόρμανς & τη Γραφή
Πρακτικές συνομιλίας τεχνών μεταξύ τους |επιτελεστικής και συγγραφικής τέχνης|
Μάρω Γαλάνη
Ε.Ε.Π.  ΤΕπΕΚΕ Παν. Πατρών

Στραμμένη κατά βούληση προς το σουρεαλιστικό παιχνίδι καταβύθισης στα ατέλειωτα, άπατα και αχανή, επιθυμώ να διερευνώ το προσωπικό
υλικό του ιδιωτικού χωροχρόνου και τον τρόπο με τον οποίο αυτός μπορεί να μετουσιώνεται σε κοινό δημόσιο χώρο και χρόνο -να φέρει
δηλαδή οντολογικό ενδιαφέρον, ώστε ο συγκεκριμένος καλλιτεχνικός ψίθυρος, να ελπίσει σε συνάντηση και σχέση με το ανερμήνευτο
παράδοξο της ζωής. Επιθυμώ να μην προσέρχομαι στη δημιουργία για να κατανοήσω ένα νόημα (ας παραμείνει εκεί όπου βρίσκεται σήμερα το
νόημα ρευστό, κινούμενο κι ασύλληπτο) αλλά για να διερευνήσω τον ιδανικό τρόπο, που θα με βοηθήσει να καλλιεργήσω μια σχέση με τον
κόσμο πνευματικά ωφέλιμη. Η συνάντηση μου με το Performance Writing στο πλαίσιο Μεταπτυχιακών μου Σπουδών στη Δημιουργική
Γραφή κατεύθυνση Συγγραφή αποτέλεσε γοητευτικό ερευνητικό πεδίο και τόπο ανοιχτό και γόνιμο για να διαχειριστώ επιστημονικά και
καλλιτεχνικά ερωτήματα που με απασχολούν καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας μου από το 1992 ως σήμερα εργαζόμενη ως μέλος ΕΕΠ για τη
διδασκαλία χορού, ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού στο ΠΤΔΕ του Πανεπιστήμιου Πατρών και ως χορογράφος και κινησιολόγος
συνεργάτιδα του ΔΗΠΕΘΕ Πάτρας.
Το performance writing, που η καταγωγή του εδρεύει στις πρωτοπορίες που εμφανίστηκαν από τις αρχές του 20ου αιώνα: Φουτουρισμό,
Ρώσικο Φουτουρισμό, Νταντά, Σουρεαλισμό, Σχολή Bauhaus και στους Καταστασιακούς Καλλιτέχνες, θέτει και διερευνά ερωτήματα σχετικά με
τις θεωρίες για το σώμα, με έμφαση στη σχέση του σώματος και της λέξης για την παραγωγή νέου «αισθητικού κειμένου και την έννοια της
επιτελεστικότητας που χαρακτηρίζει κάθε κείμενο -εικόνων, σώματος ή λέξης- σε στιγμές κατασκευής του. Αυτά τα θέματα- ερωτήματα ήρθαν
να προστεθούν σε προσωπικούς προβληματισμούς σχετικά με τη σύσταση μιας προσωπικής δημιουργικής αισθαντικής μεθοδολογίας για
την κατασκευή καλλιτεχνικού και λογοτεχνικού έργου. Θέματα που συναντήθηκαν με τον στοχασμό στην αυτογνωσία και αυτοσυνειδησία.
Με την ανάγκη για συνεχή εξερεύνηση του δημιουργικού μου εαυτού και την επιθυμία οι ποιητικές μου παραδοχές, ανοιχτές στον χαρακτήρα
τους, να εκχωρούν τη θέση τους σε νέες, βελτιωμένες εκδοχές τους.
Αναζητώντας νέους τρόπους καλλιτεχνικής εμπειρίες που εξασφαλίζουν πρόσβαση στην πρωταρχική σχέση ανάμεσα στον
άνθρωπο και τον κόσμο, νέες σχέσεις της παραστασιακής τέχνης με την πραγματικότητα, νέα αντίληψη του ιστορικού παρόντος εκκινώ από την
ξεχωριστή περίπτωση των Καταστασιακών- Σιτουασιονιστών μέσω της τέχνης του χοροθεάτρου το οποίο αποτελεί προνομιακό πεδίο
αναζητήσεων μέσα στη μεταμοντέρνα συνθήκη διαδικασίας για να οδηγηθώ στην κατασκευή Performance Writing. Βάση στην προσέγγιση
μας για το χοροθέατρο ας θεωρήσουμε τη δουλειά της Pina Bausch.
Παρουσιάζει παραστάσεις και ορίζει τα αφηγηματικά πλαίσια τα οποία επηρεάζουν ουσιαστικά τον τρόπο μας να διαβάζουμε το τι συμβαίνει.
Η Bausch διαδραμάτισε τον πιο σημαντικό ρόλο στην καλλιτεχνική διαχείριση της περίπλοκης σχέσης μεταξύ σώματος, λόγου, εικόνας,
επιτέλεσης και συνέβαλε στη δημιουργία του χοροθεάτρου.
Οι Καταστασιακοί – Σιτουασιονιστές είναι κίνηση, ριζοσπαστών μαρξιστών καλλιτεχνών και θεωρητικών που έδρασαν στη Γαλλία την
περίοδο 1957-1972 οι οποίοι καθόρισαν το ιδεολογικό υπόβαθρο της εποχής, με αποκορύφωμα τα γεγονότα του Μάη του ’68. Τα μέλη της
ομάδας προερχόταν από προγενέστερες ομάδες: Λεττριστές, Φαντασιακό Bauhaus και Ψυχογεωγραφική Επιτροπή του Λονδίνου και
ήταν από διάφορα πεδία, καλλιτέχνες, ζωγράφοι, φιλόσοφοι συγγραφείς, αρχιτέκτονες κ.ά. Με την καλλιτεχνική τους δημιουργία,
κήρυτταν την άρνηση της τέχνης, το ξεπέρασμά της. Κατάφεραν να φέρουν ένα από τα πιο αποφασιστικά ρήγματα στα όρια μεταξύ τέχνης
και ζωής και στόχευαν να βγάλουν το άτομο από την παθητικότητα και τις ολέθριες συνέπειες του καπιταλισμού. Διατυπώνοντας την θεωρία
της «Θεωρητικής και πρακτικής ανάπτυξης των καταστάσεων» (Situations) απαίτησαν να γίνει η ζωή καλλιτέχνημα. Επηρεάστηκαν
έντονα από τον Ζαν Πωλ Σαρτρ και τον Καμύ, Φουριέ, Μαρξ, Μπακούνιν καθώς και τον Κορνήλιο Καστοριάδη.

Ο Anselm Jappe (2003) στο κείμενο του Ήταν οι καταστασιακοί η τελευταία καλλιτεχνική πρωτοπορία; αναφέρει ότι συγκρίνονται οι
Καταστασιακοί «με κάποια δήθεν Πρωτοποριακά Ρεύματα του ’60, Fluxus και Happening, ρεύματα τα οποία οι καταστασιακοί κατέκριναν,
αν δεν τα αγνοούσαν κιόλας». Ισχύουσα είναι η επισήμανση που κάνει ο Anselm Jappe ότι «έχει γίνει της μόδας να προσπαθούν να
απομονώσουν από τα συμφραζόμενά τους ορισμένα χαρακτηριστικά των πρώιμων χρόνων της δράσης των καταστασιακών –την
οικειοποίηση (détournement), την περιπλάνηση (dérive), την ψυχογεωγραφία– και να τα προωθούν ως ελκυστικούς και
εμπορεύσιμους νεωτερισμούς». Δεν θεωρήσαμε παραδοξολογία την άποψη των συγγραφέων που συνδέουν τους καταστασιακούς με το
ρεύμα Fluxus και τα Happenings παρ’ ότι αναγνωρίζουμε σημαντικές διαφορές στην εκκίνηση και τη φιλοσοφία τους, που δεν είναι της
παρούσης να αναλύσουμε. Στα κοινά χαρακτηριστικά των Fluxus, των καλλιτεχνικών Happenings και Καταστασιακών, ανακαλύπτουμε την
ίδια θέληση για αλλαγή, την άρνηση των αξιών της αστικής κοινωνίας, στις κοινές πρακτικές δράσεων επιπλέον του πειραματισμού και του
παιχνιδιού, είναι η εστίαση στη δυναμική και σύνθετη σχέση του χώρου με τον άνθρωπο και η επιδίωξη η αντισυμβατική τους στάση να βρεθεί
σε στενή σχέση με το μορφολογικό χαρακτήρα της τέχνης τους.

Πεδίο δράσης των Καταστασιακών είναι ο δημόσιος χώρος και η αλληλεπίδραση του ανθρώπου με αυτόν. Δημόσιος χώρος σύμφωνα με
«το λεξικό της ανθρωπογεωγραφίας» είναι ο χώρος στον οποίον όλοι οι πολίτες έχουν πρόσβαση. Ο δημόσιος χώρος έρχεται σε αντιπαραβολή
με τον ιδιωτικό χώρο ή με τον χώρο στον οποίον εφαρμόζονται κανόνες ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Κεντρικό σημείο των κανόνων αυτών είναι το
δικαίωμα των ιδιοκτητών τους να αποκλείουν τους άλλους από τη χρήση και απόλαυση του χώρου. Αντίθετα ο δημόσιος χώρος είναι,
κατά τεκμήριο ανοιχτός σε όλους»

Τα μεθοδολογικά εργαλεία είναι:
– οι κατασκευασμένες καταστάσεις
– η ψυχογεωγραφία
– η ενιαία πολεοδομία
– η περιπλάνηση, οικειοποίηση.

Πρότειναν και υποστήριξαν κατασκευασμένες καταστάσεις (constructed situations) -από όπου πήρε και το όνομά της η ομάδα-
αστικές εμπειρίες βασισμένες στην ελευθερία και την κριτική σκέψη, στο δημιουργικό αυθορμητισμό, το παιχνίδι και την Περιπλάνηση, ώστε
ο καθένας να μετατραπεί σε ενεργό πολίτη που διαμορφώνει τα δρώμενα της πόλης και μπορεί έτσι «να απαλλαγεί από τα κακώς
κείμενα μιας κοινωνίας, τα οποία δεν είναι άλλο παρά μια τεράστια συσσώρευση θεαμάτων» αναφέρει ο Guy Debord, ηγετική μορφή του
κινήματος.

Ψυχογεωγραφία είναι η μελέτη της επίδρασης του περιβάλλοντος πάνω στα συναισθημάτων και τη συμπεριφορά των ατόμων. Ο όρος
πρωτοεμφανίστηκε ήδη το 1955 στα πλαίσια των Λεττριστών από τον Debord και αποτέλεσε πρωτεύον μεθοδολογικό εργαλείο όχι μόνο για
τους Καταστασιακούς, αλλά και για τις μεταγενέστερες θεωρίες για την πόλη.

Η ενιαία πολεοδομία στηρίζεται στην ιδέα ότι η Αρχιτεκτονική αποτελεί το θεμέλιο της τέχνης στη ζωή, και οι καταστασιακές
πρακτικές, φιλοδοξούν να καταργήσουν την καθιερωμένη πολεοδομία και να διαμορφώσουν προϋποθέσεις, ώστε το αστικό τοπίο να
λειτουργεί ενωμένα χωρικά και κοινωνικοπολιτικά.

Πρακτική της Ψυχογεωγραφίας αποτελεί η περιπλάνηση ως μέθοδος αστικής εξερεύνησης. «Ίσως στην περιπλάνηση συναντάμε
ξανά τον ιδιότυπο σύνθετο χρόνο του παιχνιδιού. Χρόνος μιας ιστορίας και ταυτόχρονα χρόνος της πράξης, της κίνησης των σωμάτων»
(Σταυρίδης, 2006). Τα αποτελέσματα της περιπλάνησης καταγράφονταν στους λεγόμενους ψυχογεωγραφικούς χάρτες.

Οι χάρτες των Καταστατικών είναι υποκειμενικές αναπαραστάσεις διαδρομών στην πόλη, που πρότειναν μια διαφορετική ανάγνωση του
αστικού τοπίου, όπως βιώθηκε από τον περιπατητή.

Οικειοποίηση (Détournement): αν, σε προϋπάρχοντα έργα, αλλάξεις στοιχεία της οργάνωσή τους – προσθέσεις το νέο και αφαιρέσεις ένα
σκουριασμένο νόημα, κοροϊδέψεις και σαρκάσεις την αστική λατρεία της πρωτοτυπίας ίσως και να υπονομεύσεις την έννοια της ατομικής
ιδιοκτησίας.
Για τους Situationists κάθε έργο όταν ολοκληρώνεται και φεύγει από το δημιουργό του αποκτά δική του υπόσταση και αξία και μπορεί να
μετεξελιχθεί σε κάτι ανώτερο καταστασιακά με μια διαφορετική παρουσίαση ή αλλαγή του νοήματος.
Κάθε τι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ώστε να εκτραπεί η σκέψη προς τον συνειρμό που θέλουμε να την κατευθύνουμε. Αυτή είναι η θεωρητική
βάση που κινείται η Détournement.

Η οικειοποίηση αφορά την εκτροπή μεταστροφή και επαναχρησιμοποίηση προηγούμενης καλλιτεχνικής παραγωγής σε μια κατασκευή ενός
περιβάλλοντος. Με την έννοια αυτή δεν μπορεί να υπάρξει καταστασιακή τέχνη αλλά καταστασιακή χρήση των μορφών τέχνης από άλλα έργα,
όχι ως σημεία αναφοράς, αλλά ως αφετηρία για να γεννηθεί κάτι καινούριο (Τσιαούσκογλου, 2013).

Στην προτεινόμενη ανάπτυξη που παρατίθεται παρακάτω το δάνειο από τους Καταστασιακούς- Σιτουασιονιστές αφορά στο παιχνίδι της
περιπλάνησης [ως κατάσταση και ως παρώθηση για έμπνευση και δημιουργία] καθώς επίσης και στην οικειοποίηση [στην εκτροπή, μεταστροφή
και επαναχρησιμοποίηση προηγούμενης καλλιτεχνικής παραγωγής, του χορογραφικού έργου σε μια νέα κατασκευή].

Ο τρόπος εργασίας και οι δράσεις που παρατίθεται, δεν είναι πρόταση μιας αυστηρής εφαρμογής μεθοδολογικών βημάτων για την
κατασκευή performance writing αλλά μονοπάτι που χάραξε το προσωπικό βίωμα από την καταστασιακή περιπλάνηση [κατά την οποία
ήμουν εμφατικά εστιασμένη στα χέρια των ανθρώπων που διασταυρώθηκαν οι δρόμοι μας] με όχημα την προηγούμενη
χοροθεατρική μου performance “Manibus”.
Στόχος είναι να ευαισθητοποιηθούν καλλιτέχνες της Performance και λογοτέχνες σε δοκιμές πολυγραφίας, πρακτικές συνομιλίας τεχνών
μεταξύ τους (επιτελεστικής και συγγραφικής τέχνης) για την κατασκευή λογοτεχνικού προϊόντος που θα μπορεί να αυτονομηθεί και να έχει
τη δική του ζωή.

1. Σημείο εκκίνησης ένας περίπατος και η δυνατή εικόνα που ξεχωρίζει ως «σ ύ μ π τ ω σ η». Η αυτόματη συνειρμική σκέψη και
γραφή η ανάγνωση της οποίας θα γεννήσει το θέμα της δημιουργίας performance writing. Κατά την διάρκεια ενός καταστασιακού
περιπάτου οι προσλαμβανόμενες εικόνες μπορούν να λειτουργήσουν ως έμπνευση για τον καλλιτέχνη, λογοτέχνη, δημιουργό.

Ενδιαφέρον έχει για την εικόνα:
– Η αξιολογική εκτίμηση της εικόνας αφορά μόνον στην αποτελεσματικότητά της για το εγχείρημα
– Για την ποιότητά της συνυπολογίζονται τα υποκειμενικά αισθητικά κριτήρια
– Για την ανάγνωσή της αξιοποιείται η τεχνική Visible Thinking [ο αναγνώστης της εικόνας πρέπει να απαντήσει σε ερωτήσεις
που αφορούν στα: Τι βλέπω; Τι παρατηρώ; Τι συνειδητοποιώ. Κυρίως με τις απαντήσεις στο τρίτο ερώτημα «τι με κάνει να
βλέπω αυτό που βλέπω έτσι» θα οδηγήσει την ανάλυση της εικόνας σε βάθος. έμφαση σε τρεις βασικές πρακτικές: τη
σκέψη ρουτίνας, την τεκμηρίωση της σκέψης και την βαθιά σκέψη για την αναζήτηση αλήθειας, την κατανόηση και τη
φαντασία

Ενδιαφέρον για τη γραφή:
– Γραφή χωρίς προσχέδιο
–  Εμπιστοσύνη ακόμη και την πιο παράξενη φράση που επιδιώκει να εξωτερικευτεί, τη σιωπή και τις άδειες γραμμές

2. Διαμόρφωση της ιδέας / concept
Από ότι κυρίαρχα απασχολεί τον/την δημιουργό μετά το τέλος του περιπάτου ως ερώτημα που περιμένει απάντηση, ως κατάσταση που
μπορεί ίσως να μετακινήσει τη δημιουργία από το προσωπικό θέμα σε οικουμενικό ζήτημα.

Καταγράφονται σκέψεις και ιδέες με τόλμη
-Κοινοτοπίες σχετικές με το θέμα  – Γεγονότα που συνέβησαν, που έχουν βιωθεί, έχουν παρουσιαστεί σε TV, video, cinema, internet, μνήμες
σχετικά με το θέμα
– Το θέμα σε έργα διαφόρων μορφών τέχνης (θέατρο, χορό, ζωγραφική, μουσική)
– Το θέμα σε λογοτεχνικά, φιλοσοφικά, κοινωνικοπολιτικά, ιστορικά κείμεν

3. Επεξεργασία του υλικού
Μετα την καταγραφή Ταξινόμηση , Ξεσκαρτάρισμα, Διαγραφή

4. Χαρτογράφηση του ερεθίσματος και δημιουργία αρχικού κειμενικού
καμβά
Ένα σχέδιο δράσεων, μια παράγραφος, ένας καμβάς ο οποίος πρέπει να μας πείθει για την καθαρότητα της σύλληψης και την δημιουργική
συνέχεια του εγχειρήματος του performance writing. Οι λέξεις, φράσεις του αρχικού αυτού καμβά είναι δράσεις οι οποίες
– Είναι ικανές να δημιουργούν κάτι σαν αυτό που θα παραγόταν, αν ζωντανεύαμε μια ζωγραφιά μέσα στη ζωή
– Σηματοδοτούν με τρόπο πολύτιμο δράσεις που είναι αντι- περιγραφικές.

5. Το κείμενο της Performance
Το κείμενο της Performance είναι η κατασκευή που προκύπτει από τη μετατροπή του αρχικού κειμενικού καμβά, από μια γλώσσα που
υποθέτει, αμφιταλαντεύεται και υπονοεί σε μια γλώσσα που αποσαφηνίζει, συγκεκριμενοποιεί και συνδέει (παρότι πιθανά συνεχίζει
να παραδοξολογεί).

Χαρακτηριστικά του κειμένου Performance
– Η αποσπασματικότητα
– Οι αυτοαναφορές και τα αυτοβιογραφικά στοιχεία
–  Οι επαναλήψεις

6. Σύνθεση της dancetheatre performance
Σε αυτή τη φάση παίρνονται ο αποφάσεις που αφορούν στο δημιουργικό χτίσιμο του performance writing σχετικά με: τους
κινησιολογικούς δρόμους που θα χρησιμοποιηθούν και την εκφορά του φωνούμενου λόγου .
Κομβικό σημείο είναι η προσπάθεια να μην αναλύεται συνεχώς η σχέση ανάμεσα στο προϋπάρχον κείμενο και τις δράσεις με κριτήρια
την επάρκεια, την αναλογικότητα και την ορθότητα αλλά η προσπάθεια να εμπιστεύεται τους πειραματισμούς και αυτοσχεδιασμούς.

7. Το performance writing
Πιθανά στο στάδιο αυτό να λάβει χώρα η μεταφορά του κειμένου στη σελίδα ή την οθόνη του υπολογιστή. Ωστόσο στη δράση από το
σημείο εκκίνησης -τον περίπατο ως την σύνθεση έχει ήδη συντελεστεί το performance writing.

Βιβλιογραφία
Ασσάνη, Ι. (2015). Θέατρο ή Performance: Ο λόγος του σώματος, Διάστιχο. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο:
https://diastixo.gr/epikaira/apopseis/3673-logos-somatos
Cooper Albright, Α. (2011) Situated Dancing: Notes from Three Decades in Contact with Phenomenology, Dance Research Journal, Vol.
43, No. 2 (Winter 2011), pp. 7-18 Published by: Congress on Research in Dance.
Dawson, Ρ. (2005). Creative Writing and the New Humanities Routledge, Abington
Γαλάνη Μ. (2019) «PERFORMANCE WRITING, IMAGE, BODY and WORD: από την παρωθητική αφόρμηση της φωτογραφίας στην
περιπλάνηση της επιτέλεσης που εγγράφεται, και στο κείμενο που δρα» Διπλωματική Εργασία Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας,
ΜΠΣ Δημιουργικής Γραφής, 2019 https://dspace.uowm.gr/xmlui/handle/123456789/1835
Heddon, D. & Milling, J. (2006). Devising Performance, Palgrave Macmillan, Hampshire and New York.
Jappe, A. (2003). «Ήταν οι καταστασιακοί η τελευταία καλλιτεχνική πρωτοπορία;» Προδημοσίευση στο περιοδικό Krisis τ. 26 σ.67.
Jappe, Α. (2007). Το τέλος της τέχνης στον Αντόρνο και τον Ντεμπόρ, Εκδόσεις των ξένων, Θεσσαλονίκη.
Martin, J. (1928) The Dance: A Need of Trained Audiences, The New York Times, November 11, http://www.proquest.com
Merleau-Ponty, M. (2005) Phenomenology of Perception, trans. by Colin Smith, Routledge Classics, Taylor and Francis e-Library.
RIFIFI (2014 ). Καταστασιακοί και τέχνη Μπροσούρα, Διατίθεται στο δικτυακό τόπο:
https://rififi.espivblogs.net/files/2014/05/katastasiakoi-για-μπροσουρα.pdf
(Προσπελάστηκε 12/4/2019).