Αντιγόνη: Ώθηση διαδράσεων Δημόσιου Χαρακτήρα
Performances σε τόπους ιστορικής, κοινωνικής, πολιτικής, πολιτιστικής, αρχιτεκτονικής και αρχαιολογικής σημασίας
Μαρία – Μάρω Γαλάνη
Χορογράφος, Ε.Ε.Π., ΠΤΔΕ Πανεπιστημίου Πατρών
Περίληψη
Oι δραστηριότητες της έρευνας διεξάγονται στο ΠΤΔΕ Πανεπιστημίου Πατρών από δίκτυο θεωρητικών και καλλιτεχνών που κινητοποιούνται στην θεωρία της επιτέλεσης και στην πρακτική άσκηση πεδίου, σε κρίσιμης σημασίας χωρικές επιτελεστικές πρακτικές οι οποίες παράγουν ερμηνείες, αφηγήσεις και προβληματισμό δημοκρατίας, χρέους, συμμετοχικότητας και ετερότητας. Στην έρευνα συμμετέχουν φοιτητές/τριες του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης με ενεργητική συμμετοχή σε δράσεις και πρακτικές τέχνης που παράγουν προβληματισμό και εμπλουτίζουν τις εμπειρίες και τις γνώσεις εννοιών του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, και της performance. Πρόκειται για σεμινάρια, δράσεις, performances, φωτογραφήσεις σε διάφορα σημεία της πόλης, που έχουν επιλεγεί μέσα από την ιστορική, κοινωνική, πολιτισμική, πολιτική, αρχιτεκτονική και αρχαιολογική τους σημασία. Βασικός στόχος της έρευνας είναι η μύηση του φοιτητή/τριας στην performance και η κατανόηση του ουσιαστικού νοήματος της τραγωδίας ώστε να ανατραπεί η στατικοποιημένη χρονικά «μουσειακή» προσέγγιση του αρχαίου δράματος. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι επιτελεστικές δράσεις στο αστικό τοπίο και σε αρχαιολογικούς χώρους συνέβαλαν μέσω της ευαισθητοποίησης προς την Ελληνική Τραγωδία, τη γνωριμία και επαφή με την αρχιτεκτονική και αρχαιολογική πολιτιστική κληρονομιά, στον εμπλουτισμό της ζωής των μετεχόντων αισθητικά – ηθικά.
Λέξεις κλειδιά: performance, τραγωδία, επιτελεστικές δράσεις σε αστικό τοπίο
Abstract
The research is conducted in D.P.E., University of Patras by a network of theorists and artists who are mobilized in the theory of the performance to critical spatial practices which concerns practice and production of meanings, narratives and reflections on democracy, debt, inclusivity and diversity. The research includes students of the Department of Primary Education with active participation in actions and practices that generate reflection and enrich the experience and knowledge through the experiential approach of basic theoretical concepts of ancient Greek theater and performance. These are visits, seminars, actions, performances, photography and video recordings in various parts of the city, selected through their historical, social, cultural, political, architectural and archaeological significance. The main objective of the research is the induction of a student in the performance and the understanding of the essential meaning of tragedy so as to overturn the static “museum” approach of ancient drama. The results showed that the implementation of actions in the urban landscape and archaeological sites contributed, through the sensitization towards Greek Tragedy, to the architectural and archaeological cultural heritage, the enrichment of life enrichment of those who participated in an aesthetic and ethical way.
Keywords: performance, tragedy, actions in the urban landscape
Εισαγωγή
Η παρούσα έρευνα έχει αντικείμενο τη συστηματική μελέτη και κατανόηση της τέχνης της επιτέλεσης με άξονα την τραγωδία Αντιγόνη του Σοφοκλή, ως ένα ουσιαστικό μέσον έκφρασης, αισθητικής και διαλεκτικής προσέγγισης των πραγμάτων, ως γλώσσα που λειτουργεί με τη μορφή κοινωνικής επιτελεστικής δράσης. Γνώμονας για την επιλογή του θέματος αποτέλεσε αφενός μεν το γεγονός ότι η διατήρηση των ιχνών του πολιτισμού βρίσκεται στο επίκεντρο των θεωρητικών και καλλιτεχνικών αναζητήσεων και αφετέρου ότι καινοτόμοι ερευνητές όπως Robert D. Kaplan και Victor Turner και άλλοι επιστήμονες των κοινωνικών και ανθρωπιστικών σπουδών πραγματεύονται με ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον τους όρους επιτέλεση/ performance και επιτελεστικότητα /performativity.
Στην ανθρωπολογία η επιτέλεση υποδηλώνει μία ευρεία έννοια της δράσης [από τις θρησκευτικές τελετουργίες και τις παρελάσεις, μέχρι, τα σπορ, το θέατρο και το χορό αλλά και τις καθημερινές αλληλοδράσεις μεταξύ των ανθρώπων]. Επιτέλεση είναι κάθε γεγονός οριοθετημένο στο χώρο και το χρόνο όπου τελεστές και κοινό αλληλεπιδρούν μεταξύ τους μέσα από μια ενδεχόμενη δράση που αναδύεται από τις προσδοκίες αλλήλων (Richard Schechener, 2011).
Ο όρος performance στο πλαίσιο του θεάτρου αποδίδεται ως παράσταση, εδώ όμως, η έννοια δεν αφορά στο έργο αλλά στο συμβάν της αλληλεπίδρασης τελεστών/ επιτελεστών και των θεατών, καθιστώντας τους δεύτερους από παθητικούς σε ενεργητικούς θεατές ισχυροποιώντας τη σχέση ανάμεσα στην καθημερινή δράση και στην θεατρική ζωή (Richard Schechener 2011 ).
Στην προσέγγισή μας η έννοια της θεατρικής παράστασης αναχωρεί από το συμβατικό ορισμό της δυτικής παράδοσης και κατανοείται ως ένα γεγονός που ορίζεται από τη στιγμή που γίνεται εμπειρία και αξιολογείται (Ζωγράφου Μαγδαληνή και Φιλίππου Φίλιππος, 2011).
Βασικό αναλυτικό εργαλείο της συλλογιστικής μας είναι: η έννοια performativity [όσα κάνουν οι λέξεις και όσα κάνουμε εμείς με αυτές]. Η έννοια της επιτελεστικότητας των λέξεων και της γλώσσας που στηρίζεται στις ομιλητικές πράξεις του John L. Austin (1975) «how to do things with words» μιας γλώσσας ικανής να επηρεάζει την αλλαγή στον κόσμο.
Είναι η επιτέλεση που επιτρέπει την διαπραγμάτευση και δημιουργία νέων και εναλλακτικών παραδοχών της κοινότητας.
Με βάση την πολυεπιστημονική θεωρία για τις παραστατικές σπουδές (performance studies) διαμορφώσαμε το θέμα της έρευνας μας που είναι η μελέτη της σπουδαιότητας της επιτελεστικής προσέγγισής του μύθου, η πρακτική της performance και η σημασία της Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας ως επιτελεστικής παιδευτικής πράξης και παρέμβασης στην δημόσια σφαίρα.
Χρονοδιάγραμμα έρευνας 2014 – 2019
Οι ερευνητικές δραστηριότητες.
Στο Πανεπιστήμιο Πατρών [κύκλο Αισθητικής Παιδείας ΠΤΔΕ] το εαρινό εξάμηνο του 2014 ένα δίκτυο θεωρητικών, καλλιτεχνών και φοιτητών/τριων ξεκινούν να κινητοποιούνται στην θεωρία της επιτέλεσης και προβαίνουν σε κρίσιμης σημασίας χωρικές επιτελεστικές πρακτικές ως συγγένειες με τις κατασκευές της μνήμης και της γνώσης, ως πρακτικές τέχνης που παράγουν ερμηνείες, αφηγήσεις και προβληματισμό δημοκρατίας, συμμετοχικότητας και ετερότητας με άξονα το αρχαίο ελληνικό δράμα: ένα πολιτισμικό προϊόν, που πραγματεύεται το μέγεθος μεγάλων συγκρούσεων, το φυσικό στον μεταφυσικό κόσμο, που εικονοποιεί την προσωποποιημένη και απρόσωπη μορφοποίηση των αντιθέσεων, (Θεόδωρος Γραμματάς, 2012) που επισημαίνει την αξία του προσώπου ως ύπαρξη η οποία φέρει την πολυπρόσωπη δυναμική της κοινωνίας.
Σε αυτές τις επιτελέσεις για την κατασκευή μνήμης εκ του παρελθόντος και γνώσης για συνείδηση του μέλλοντος εστιάσαμε εμφατικά στο σώμα. Ο Merleau-Ponty αποδίδει την εμπειρία της άμεσης αντίδρασης σε απόλυτο συσχετισμό με την φιλοσοφία και την παραγωγή γνώσης. Τοποθετεί την εμπειρία κάπου ανάμεσα στο μυαλό και στο σώμα. Όχι μόνο συνδέει την εμπειρία με την προνομιακή θέση της συνειδητότητας, αλλά προβάλλει επίσης την ιδέα ότι η εμπειρία πάντα υποχρεωτικά ενσωματώνεται, οργανώνεται σωματικά και τοποθετείται σαν ενσάρκωση του αντικειμένου. Η δύναµη της σκέψης του Ponty βρίσκεται στην επιµονή µε την οποία έδειξε ότι το προνομιακό εκείνο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης που της επιτρέπει άμεση και πρωτογενή επαφή µε τον κόσμο δεν είναι άλλο από το σώµα. Γιατί; Διότι το σώµα υφίσταται υπό µια διπλή συνθήκη: δεν είναι µόνο φορέας της δυνατότητας να βλέπω ή να αγγίζω τα πράγματα, αλλά είναι αυτό το ίδιο ορατό και προσφέρεται στην αφή (Κόντος Παύλος 2006).
Στην έρευνα συμμετέχουν 98 φοιτητές και φοιτήτριες (12 φοιτητές και 86 φοιτήτριες) του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης [σε τέσσερες ομάδες για τέσσερες ακαδημαϊκές χρονιές] με ενεργητική συμμετοχή στη διδασκαλία ως μια σειρά ενεργειών που μπορεί να έχει εφαρμογή σε διαφορετικά εκπαιδευτικά πλαίσια. Με συμμετοχή σε δράσεις και πρακτικές τέχνης που παράγουν προβληματισμό και εμπλουτίζουν τις εμπειρίες και τις γνώσεις μέσα από την βιωματική προσέγγιση βασικών θεωρητικών εννοιών του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, και της performance.
Κάθε ένα από τα ακαδημαϊκά εξάμηνα οι φοιτητές/τριες ανα_δημιουργούν ομάδα για την υποστήριξη πολιτιστικών δράσεων και πρακτικών τέχνης που παράγουν προβληματισμό για την δημόσια σφαίρα, ενώ ταυτόχρονα εμπλουτίζουν τις εμπειρίες και τις γνώσεις τους μέσα από την βιωματική προσέγγιση βασικών θεωρητικών εννοιών του αρχαίου ελληνικού θεάτρου, και της performance.
Η έρευνα και το ειδικά διαμορφωμένο πρόγραμμα διδασκαλίας εκτός από τα μαθήματα στην αίθουσα του Πανεπιστημίου, περιλαμβάνει επισκέψεις, σεμινάρια, δράσεις, performances, φωτογράφηση και βιντεοσκόπηση σε διάφορα σημεία της πόλης. Τα χωρικά σημεία της πόλης έχουν επιλεγεί μέσα από την ιστορική, κοινωνική, πολιτισμική, πολιτική, αρχιτεκτονική και αρχαιολογική τους σημασία ως τόποι σπουδής στην αμοιβαία κατανόηση [τα ανθρώπινα όντα κατέχουν αυτήν την επικοινωνιακή ικανότητα να επιτυγχάνουν αυτού του είδους την κατανόηση] (Habermas Jürgen 1997). Συμμεριζόμαστε την αισιοδοξία του Χάμπερμας σχετικά με την δυνατότητα αναβίωσης της δημόσιας σφαίρας. Η χρήση του Δημόσιου χώρου ως πεδίου επικοινωνίας και έκφρασης τον συνδέουν με τη δημοκρατία. Αυτό το πολιτικό σύστημα απαιτεί μια ενεργή δημόσια σφαίρα, όπου ζητήματα πολιτιστικά και κοινωνικο-πολιτικά, κοινού ενδιαφέροντος, μπορούν να συζητούνται, και η δύναμη της δημόσιας γνώμης θα μπορεί να επηρεάζει την διαδικασία λήψης αποφάσεων (ο.π.) Τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της ανοιχτότητας, της αμοιβαίας κατανόησης και της ανεκτικότητας μεταφράζονται σε δικαίωμα έκφρασης και δράσεων για το κοινό καλό στη δημόσια σφαίρα.
Βασικός στόχος η μύηση του σπουδαστή/τριας στην performance [ως δράση – παρέμβαση στη δημόσια σφαίρα] και στο ουσιαστικό νόημα της τραγωδίας στοχεύει στην κατανόηση του τραγικού ως στοιχείου της ανθρώπινης φύσης, ως εγγεγραμμένης κατάστασης υπαρξιακού, οντολογικού και μεταφυσικού χαρακτήρα, από την οποία απορρέει η «διαχρονικότητα» και στην οποία οφείλεται η «παγκοσμιότητά» της.
Ο στόχος της έρευνας στην κατανόηση του ουσιαστικού νοήματος της τραγωδίας αφορά στην οργανωμένη ιδέα να ανατραπεί η στατικοποιημένη χρονικά «μουσειακή» προσέγγιση του αρχαίου δράματος για να δώσει τη θέση της στην πολυδιάστατη και κάποτε αντιφατική, διαχρονική και επικαιροποιημένη αντιμετώπισή του, που το καθιστά κοινό κτήμα της ανθρωπότητας με διαχρονική και παγκόσμια εμβέλεια .
Ερευνητικά ερωτήματα
~ με ποιον τρόπο θα καταστεί εφικτή η βαθύτερη κατανόηση της Τραγωδίας
~ με ποιον τρόπο θα ανατραπεί η στατικοποιημένη χρονικά «μουσειακή» προσέγγιση του αρχαίου δράματος
~ με τι τρόπο μπορεί να επηρεάσει η συμβολική έννοια «χώρος» την εκφραστική ικανότητα
~ με ποιόν τρόπο κατασκευάζεται νέα συλλογική Μνήμη
Επιμέρους στόχοι
~ να ευαισθητοποιηθούν οι σπουδαστές σε σχέση με τον ιστορικό και κοινωνικο-πολιτισμικό ρόλο, που διαδραματίζει ο χώρος στην τέχνη, στη ζωή και στη μάθηση
~ να θεμελιώνουν γνωριμία με τον τρόπο του Αρχαίου Θεάτρου [ως συλλογικού πολιτισμικού φαινομένου] και τον τόπο του αρχαίου θεάτρου [ως αρχιτεκτόνημα].
~ να διερευνήσουν νέα αισθητικά παραδείγματα συλλογικότητα και συμμετοχής με performances στη δημόσια σφαίρα.
Βήματα της παρέμβασης
Α. Οι Φοιτητές /τριες έρχονται σε επαφή με την performance και αντιμέτωποι με τον αρχαίο ελληνικό τραγικό λόγο στην αίθουσα πανεπιστημίου με .
~ Διαλέξεις: απαρχές αρχαίου δράματος, η τραγωδία στο ελληνικό θέατρο
~ Επιλογή της τραγωδίας «Αντιγόνη» δραματουργική ανάλυση [προσέγγιση της ταυτότητας των παθών με εύστοχες παρατηρήσεις και διακειμενικότητα κατά την ανάγνωση και επεξεργασία]
Η ιστορία της Αντιγόνης γίνεται έμπνευση για δημιουργία ως Αντιγόνη του χρέους και των άταφων νεκρών [από το εκεί και το τότε στο εδώ και το τώρα]»
~ Η προσέγγιση επιχειρείται με ερωτήματα εξερεύνησης των τοπίων των χαρακτήρων των ηρώων Αντιγόνης, Ισμήνης, Αίμονα, Κρέοντα.
~ Γίνεται δουλειά στα προσωπικά αντικρίσματα. [Ποιες συμπεριφορές και συνήθειές μου, λέξεις, ιδέες, συναισθήματα μέσα μου, συνηχούν με την Αντιγόνη;]
~ Το πρακτικό μέρος αφορά σε ατομικές και συλλογικές ασκήσεις απαντητικές στα ποιοτικά ερωτήματα της επιτελεστικής γλώσσας, ασκήσεις σωματικότητας και καλλιέπειας του λόγου [οικειότητα της ταυτότητας των παθών για τη δραματική μεταστροφή του φόβου σε τόλμη, με αυτοσχεδιασμούς σώματος – φωνής και στοχαστική αφήγηση]. Βασικό εργαλείο αποτελεί το θεατρικό παιχνίδι, η γοητευτική και ελκυστική διαδικασία μύησης στη γνώση, την τέχνη, τη ζωή (Γαλάνη Μάρω, 2010) και οι δραστηριότητες του δημιουργικού χορού, δραστηριότητες αναζήτησης νέων εκφραστικών μορφών στον πυρήνα των οποίων ο R. von Laban θέτει την πάλη του ανθρώπου να φθάσει στο ύψος της δράσης που απαιτεί από αυτόν η συγκεκριμένη ιστορική εποχή (Τυροβόλα Βασιλική, 2012).
~ Εισαγωγή στη μέθοδο performance |έργου επιτέλεσης εν προόδω.
Β. Οι Φοιτητές /τριες θεμελιώνουν γνωριμία με το αρχαίο θέατρο ως αρχιτεκτόνημα
~Θεωρητικό σεμινάριο για τα αρχαία θέατρα Αιτωλοακαρνανίας και το Ρωμαϊκό Ωδείο Πάτρας (με τον Prof. Martin Kreeb Τμήμα Θεάτρου Πανεπιστήμιο Πάτρας).
~ Επίσκεψη στο αρχαίο θέατρο Μακύνειας και στο Ρωμαϊκό Ωδείο Πάτρας
~ Παρουσίαση του θεάτρου, ιστορία, προστασία, έρευνα, ανάδειξή του, επεμβάσεις
~ Επιτελέσεις
ERGO A «με μια φωνή» αναγνωστική σάρκωση του λόγου της Αντιγόνης
ERGO B «στην ορχήστρα» στον κυκλικό ή ημικυκλικό, ιερό τόπο ο χορός ψηλαφεί και αποκρυπτογραφεί (όπως μόνον ο τρόπος του το μπορεί) την ρίζα της ζωής.
Γ. Οι Φοιτητές /τριες θεμελιώνουν γνωριμία με τον τρόπο ταφής των νεκρών μέσα από θεωρητικό σεμινάριο με Αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας.
Δ. Ευαισθητοποίηση των Φοιτητών /τριών στην αρχιτεκτονική και αρχαιολογική πολιτιστική κληρονομιά της πόλης.
~ ERGO επιτόπια παρατήρηση – χαρτογράφηση χώρων στους οποίους μπορούν να συμβούν επιτελέσεις. Οι χώροι αυτοί, έχουν συγκεκριμένα χωρικά χαρακτηριστικά, βρίσκονται σε διάφορα σημεία της πόλη κι έχουν επιλεχθεί με κριτήριο την κοινωνική, πολιτική, αρχιτεκτονική και αρχαιολογική τους σημασία. Είναι τόποι προορισμένοι για την ανάπτυξη μιας δημόσια προσανατολισμένης σκέψης. [Σκάλες Γεροκωστοπούλου, Σκάλες Αγίου Νικολάου, Κάστρο, Πλατεία Όλγας, Πλατεία Συμμάχων, Πλατεία Αγίου Γεωργίου, Πλατεία Υψηλών Αλωνίων Αίγιο, Κολυμβητήριο, Αύλιος χώρος ιερού ναού αγίας Τριάδος Πατρών, Αγορά Αργύρη, ΚΤΕΛ Ν. Αχαΐας, Κεντρικός σιδηροδρομικός σταθμός Πάτρας, Μηχανοστάσιο ΟΣΕ οδού Αθηνών, Μηχανοστάσιο ΟΣΕ Αγίου Ανδρέα, Δασύλλιο Πατρών, Υπόγεια κτιρίων του Πανεπιστημίου Πατρών. Αρχαιολογικό Μουσείο Πάτρας, Μυκηναϊκό Νεκροταφείο Βούντενης].
Η διαδικασία αναφοράς, συλλογής πληροφοριών, παρατήρησης – χαρτογράφησης και ανάλυσης του τόπου στον οποίον θα συμβεί η υπό σύσταση Performance αποτελεί το πρώτο βήμα της μεθόδου: performance/ έργο επιτέλεσης εν προόδω μια- άσκηση πεδίου. Περιλαμβάνει σημειώσεις των αξιοσημείωτων συμβάντων με συστηματικότητα σε διαφορετικές μέρες της εβδομάδας και ώρες του 24ώρου. Η παρατήρηση και καταγραφή γίνεται μέσω σημειώσεων, σκίτσων, φωτογραφιών και βίντεο. Περιέχονται παρατηρήσεις που αφορούν στον καιρό, τη φύση, το φως, το πλήθος παρευρισκομένων, διερχομένων ή καθήμενων, γεγονότων. Επιπλέον μέσο αποτελούν οι συνεντεύξεις, συνομιλίες με παρευρισκόμενους [διαφόρων ηλικιών, status, φύλλου κλπ]. Ώστε να διαμορφωθεί ένα σχέδιο του διαλογικού χώρου και ένα «σκίτσο» για τις πρακτικές συμμετοχής.
Ε. Μετά την προμελέτη, καταγραφή και εξερεύνηση, όλων των παραμέτρων του ερεθίσματος, χρόνος, εποχή, πολιτικά γεγονότα, κοινωνικά κινήματα συνδεδεμένα με τον τόπο γίνεται ο σχεδιασμός της performance και επιλέγεται η μορφή της:
~ χοροθεατρική performance ~ παρουσία εικαστικών εικόνων ~ παρουσία εννοιολογικού συνδυασμού ~ διαμαρτυρία ~ σχόλιο ~ αντίσταση ~ παρέμβαση σε δημόσιο χώρο ~ αλληλεπίδραση με το κοινό ~ αποτύπωση και αυτο-αποτύπωση (audio walking, photo selfies και video selfies ).
Καλλιτεχνική δημιουργική δουλειά για το χτίσιμο της performance, σ ΄ αυτή τη φάση παίρνονται οι αποφάσεις για:
~ τα ρούχα και τα αντικείμενα δράσης ~ τους φωτισμούς και τα σκηνικά ~ τη μουσική – ήχους – ρυθμούς ~ εκφορά του φωνούμενου λόγου ~ κινησιολογικοί δρόμοι που θα χρησιμοποιηθούν
Κάθε βδομάδα οι ομάδες καταθέτουν ημερολόγιο εργασίας και αναρτούν το όρντινο με τις ώρες συνεργασίας – προβών. Κάποιες ομάδες επισκέπτονται το Μυκηναϊκό Νεκροταφείο και δουλεύουν συνεργατικά εκεί, συχνά, απολαμβάνοντας τη θέα.
Ακολουθεί η παρουσίαση της Performance.
Εικόνα 2: Άνοιξη στο Μυκηναϊκό Νεκροταφείο Βούντενης
Μεθοδολογία έρευνας.
Όπως στην παραδοσιακή εθνογραφία, τα δεδομένα είναι οι σημειώσεις του ερευνητή/γραπτά κείμενα, βιντεοσκοπημένο ή ηχογραφημένο υλικό, παρατήρησης, συνεντεύξεις με τα υποκείμενα που μελετώνται.
Τα δεδομένα της παρούσας έρευνας
Είναι οι σημειώσεις των ερευνητών, τα πλάνα και τα ημερολόγια εργασίας φωτογραφικό υλικό καθώς και ερωτηματολόγιο-ερωτήσεις κλίμακας και ανοιχτές ερωτήσεις συνέντευξης σε ομάδα συγκέντρωσης, ώστε να αιτιολογηθεί η παρέμβαση με βάση τις γνώμες των ίδιων των μετεχόντων φοιτητών/τριων.
Τα αποτελέσματα
Η έρευνα έδειξε ως ότι οι επιτελεστικές δράσεις στο αστικό τοπίο και σε αρχαιολογικούς χώρους συνέβαλαν μέσω της ευαισθητοποίησης προς την Ελληνική Τραγωδία, την αρχιτεκτονική και αρχαιολογική πολιτιστική κληρονομιά, στον εμπλουτισμό της ζωής των μετεχόντων αισθητικά – ηθικά.
Ο ρόλος του χώρου στην τέχνη, τη ζωή και τη μάθηση είναι κυρίαρχος τόσο ιστορικά, κοινωνικά, πολιτισμικά όσο και πολιτικά. Η συμβολική έννοια «χώρος» ευνοεί τις ασκήσεις συλλογικού πνεύματος και επηρεάζει θετικά την εκφραστική ετοιμότητα και την εκφραστική «τόλμη» των μετεχόντων.
Οι μετέχοντες πιστεύουν ότι η Αντιγόνη οφείλει να πάρει τη θέση της στην εκπαίδευση για να εξοικειωθεί ο άνθρωπος, μαθητής/τρια, φοιτητής /τρια με:
~ το γενναίο ~ το μη βολικό ~ την ευταξία ~ την εμμέλεια ~ για να του γίνει ευπρόσιτη η στάση να μην υποχωρεί προς το εύκολο ~ να διερευνά και να αποζητά το βάθος των εννοιών και των συγκινήσεων~ να κατανοεί την ακραία τραγική και κωμική πλευρά του ανθρώπου.
Συζήτηση
Το συλλογικό πνεύμα του χορού της τραγωδίας ενισχύει το δημοκρατικό ιδεώδες κι την αίσθηση του δικαίου. Καθώς οι μετέχοντες /ουσες υποδύονται ρόλους κλέβουν ποιότητα από τους ήρωες οι οποίοι έχουν σαφήνεια, στόχος και όνειρα καθαρά, είναι ήρωες των οποίων οι πράξεις είναι καλές, αγαθές, μεγάλες. H Αντιγόνη δεν είναι ένα μάθημα για τα ιερά και τα όσια [της φυλής], ούτε «μια παραδειγματική μορφή στασιαστικής και εξεγερτικής πολιτικής συμπεριφοράς έναντι του κρατικού αυταρχισμού» (Πεφάνης Γιώργος 2013) αλλά είναι ένα μάθημα δημοκρατίας και πρόσκλησης για αγαπητικό ενδιαφέρον προς τον Άλλον, τον αδελφό, όποιος κι αν είναι αυτός. Την Αντιγόνη δεν τη νοιάζει σε ποια πλευρά πολεμούσε ο Πολυνείκης τον αγαπά και θάβει τον άνθρωπο, τον αδερφό της, τον σέβεται. «Δεν γεννήθηκα να είμαι ένα με το μίσος γεννήθηκα για να ενωθώ με την αγάπη» (Αντιγόνη μτφ Νίκου Παναγιωτόπουλου 2006). «Η τραγωδία γενικά και η Αντιγόνη ειδικότερα επιτελούν ένα δισήμαντο έργο: αφενός αναδεικνύουν αυτό που είναι ο άνθρωπος μέσα από τη ριζική του αντινομία, της ζωής και του θανάτου, του καλού και του κακού, και αφετέρου τον αγώνα του, μέσω της θέσμισης και της δημιουργίας, να υπερβεί τη φύση του, να γίνει κάτι άλλο από αυτό που είναι» (ο.π.).
Η έρευνα ανέδειξε την ανάγκη να βρεθούν νέα αισθητικά παραδείγματα συλλογικότητας και συμμετοχής με την αξιοποίηση της συμβολικής έννοιας «χώρος». Η αξιοποίηση αυτή συντελεί στη διευκόλυνση της επικοινωνίας και στην ελευθερία έκφρασης κινήσεων και συναισθημάτων. Η δημιουργία συλλογικών μορφών φαντασίας που σκηνοθετούν δράσεις τέχνης, δημόσιου χαρακτήρα ενδυναμώνουν τη μνήμη [με την προϋπόθεση ότι αυτές αποτελούν νέες ενεργοποιήσεις της σκέψης και όχι στατικοποιημένη χρονικά «μουσειακή» προσέγγιση αναπαραστάσεων του παρελθόντος]. «Καλλιτεχνικά συμβάντα και δράσεις στην πόλη κατασκευάζουν νέα συλλογική μνήμη, συσχετίζοντας αφηγήσεις [προσωπικές ή συλλογικές] και ασυνήθιστες εικόνες με το χώρο: αυτή η δομημένη σύνδεση αφήγησης και χώρου είναι ήδη μια μνημοτεχνική, ένας τρόπος επιτέλεσης της γνώσης διαμέσου της φαντασίας». (Κούρος Πάνος 2004)
Λειτουργική και αποτελεσματική αποδείχθηκε η έμφαση στο σώμα το οποίο είναι η μήτρα της δραματικής τελετουργίας και το ιερό δισκοπότηρο που προσφέρει την θεία μετάληψη στην ψυχή σε μια πράξη θεϊκής βακχείας, λυτρωτικού εξαγνισμού και διδαχής. (Καραμήτρου Κατερίνα 2004). Ο αναπαριστώμενος μύθος άκρως παρηγορητικός της οντολογικής θλίψης και εξηγητής των υψηλών ανθρωπίνων στιγμών του έρωτα, του θανάτου, της αρετής. της τόλμης, της ελευθερίας μπορεί να αποτελέσει τον τρόπο με τον οποίο θα παύσουν οι αφελείς, αβασάνιστες, εύκολες χαριτωμένες θεατρινίστικες απλοποιήσεις στο πλαίσιο της θεατρικής αγωγής στο σχολείο.
Το αρχαίο ελληνικό θέατρο οφείλει να πάρει τη θέση του στην εκπαίδευση. Η διαδικασία performance Αντιγόνη ως αισθητικό παράδειγμα συλλογικότητας και συμμετοχής [στη τάξη και σε αστικό τοπίο με συγκεκριμένα χωρικά χαρακτηριστικά] είναι modo effective για την εισαγωγή της Αρχαίας Ελληνικής Τραγωδίας στην εκπαίδευση.
Βιβλιογραφία
Austin J, L., (1975) How to Do Things with Words Second Edition Edited by J. O. Urmson, Marina Sbisà, Harvard University Press.
Γαλάνη Μ., (2010) Δημιουργική Μέθοδος Θεατρικού Παιχνιδιού, Έλλην, Αθήνα
Γραμματάς, Θ., (2012) Εισαγωγή στην Ιστορία του Θεάτρου / Ανθρωπιστικές αξίες και θέατρο. «Κλασικό» και «κλασικά» στην αρχή του 21ου αιώνα, Εξάντας, Αθήνα
Καραμήτρου, Κ., (2004) Θέατρο: Θεωρία & Πράξη –Θεατρικό Παιχνίδι, Παπαζήση
Kott, J., (1988) Ένα Θέατρο Ουσίας, Χατζηνικολή, Αθήνα
Μακρυνιώτη, Δ., (2004) επ. Τα Όρια του Σώματος, Νήσος, Αθήνα
Ζωγράφου Μ., Φιλίππου Φ., (2011) Schechter, R., σημείωμα επιμελητών Θεωρία της Επιτέλεσης Τελέθριο, Αθήνα
Merleau-Ponty, M., ([1945] 2016). Φαινομενολογία της Αντίληψης, μτφρ. Κ. Καψαμπέλη, Νήσος, Αθήνα
Oliver. Κ. (2003) what is Transformation of Performing? From Repetition to Working Through in A. Cahill and J. Hansen, eds., Continental Feminism Reader.
Πεφάνης, Γ.,(2013) Φαντάσματα του Θεάτρου Σκηνές της Θεωρίας ΙΙΙ /Πολιτική και θεατρική φαντασία. Οι Φιλοσοφικές Παρατηρήσεις του Καστοριάδη στην Αττική Τραγωδία, Παπαζήσης, Αθήνα
Πεφάνης, Γ. (1999) Το Θέατρο και τα Σύμβολά του: Διαδικασίες συμβόλισης του δραματικού λόγου, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα
Ρηγοπούλου Π., (2003) Το σώμα: Ικεσία και Απειλή, Πλέθρον
Σοφοκλή Αντιγόνη μτφρ Νίκος Παναγιωτόπουλος (2006) Η Νέα Σκηνή, Αθήνα
Schechter, R., (2011) Θεωρία της Επιτέλεσης Τελέθριο, Αθήνα
Schechener, R., (2002) Performance Studies-An Introduction, Routledge; 3 edition
Τυροβόλα Β., (2012). Κινησιολογία: Ανθρωπιστική Κατεύθυνση. Πρωτοπορία και R. von Laban: Οι αθέατες πλευρές της γέννησης του δημιουργικού-εκφραστικού χορού. Κοινωνικο-ιστορική προσέγγιση. ΤΕΦΑΑ, Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο, Αθήνα
Διαδικτυογραφία
Κόντος Π., (2006) Maurice Merleau-Ponty: Ο φιλόσοφος, ένα σώµα στον κόσμο. Πηγή: http://www.kathimerini.gr – 05/03/2006) τελευταία ανάκτηση 08/10/2018
Κούρος Π., (2004) Μνημονικές διαδράσεις ως πρακτικές σύγχρονης τέχνης στην πόλη
https://mnemeden.wordpress.com/articles/01_05_04/ τελευταία ανάκτηση 10/10/2018
Κανελια Κουτσαντρέα Ο ρόλος του σώματος και η έννοια της χωρικότητας κατά τον M. Merleau-Ponty (ζωγραφική, γλυπτική, αρχιτεκτονική. Πηγή: https://www.academia.edu τελευταία ανάκτηση 11/03/2018